Tokenomi Nedir?
Bir projeye milyarlarca dolarlık yatırım haberi geldi, token fiyatı düştü. Çok başarılı bir ekosistem kuruldu, token yerlerde sürünüyor. Öte yandan hiçbir teknolojik altyapısı olmayan coinler değer kazanıyor. Kripto piyasalarında sık karşılaşılan bu tablonun arkasında tek bir kavram yatıyor: “Tokenomi” Coinpara analiz departmanı olarak bu yazımızda, token ve ekonomi terimlerinin birleşimi olan “tokenomi” kavramının ne olduğuna büyüteç tutacağız.
Tokenomi, basitçe token ekonomisi olarak özetlenebilir. Arz, dağıtım, kilit açılımları, kullanım alanları, teşvik politikaları gibi topluluğun kararları ile belirlenen birçok temel bileşeni vardır. Bu kavramlar birçok anlamda fiyatlara etki etse de en basit fiyat oluşum bileşeni elbette ki arz-talep mekanizmasıdır.
Tokenomide Arz Sistemleri
Piyasadaki tokenlerin arz mekanizmaları birbirinden farklıdır. Tokenlerin arz mekanizmaları sınırlı veya sınırsız olarak nitelendirilebilir. Ekosistemler, topluluk kararları ile tokenler için bir enflasyon politikası belirler ve arz politikası da buna göre hazırlanır.
Örnek vermek gerekirse; Solana ekosistemi %8 enflasyon ile piyasaya girmişti fakat Solana her yıl arz miktarını %15 azaltacaktı. Yani Solana’nın ikinci senesinde enflasyon oranı 6,8’e gerilemişti. Anlık olarak %4.18 oranında bir enflasyona sahip olan Solana’nın her sene yaşanan %15 düşüşlerle %1,5’e kadar gerilemesi hedefleniyor.
“Peki bu basılan tokenler nereye gidiyor?” diye düşünüyorsanız size bu konuyu detaylarıyla anlatalım.
Arzı Artıran Mekanizmalar
Kripto ekosistemlerinin farklı çalışma mekanizmaları vardır. En basit haliyle düşünecek olursak bir ekosisteminden kripto para kazanmayı maaşlı bir işe gitmek gibi düşünebilirsiniz.
Diyelim ki güçlü bir bilgisayar donanımınız var, Render ağına bağlayıp GPU gücünüzü Render tokenine kazanabilirsiniz. Diyelim ki boşta bir depolama alanınız var, Filecoin ağına bağlayıp Filecoin tokeni kazanabilirsiniz. Bazı ekosistemlerde çalışıp, kripto para kazanmak için teminat vermeniz gerekebilir. ETH kazanmak için Ethereum ağında doğrulayıcı olmanız gerekir. Bunun için de en az 32 Ethereum’un ağda stake edilmesi gerekmektedir.
Kısacası bir ağın çalışması için verdiğiniz katkılar sonucunda size karşılık olarak token verilir. İşte en başta bahsettiğimiz her yıl basılan tokenler ağın işlemesi için çalışanlara ödenmek için kullanılır, fazlalık ise kuruluşun hazinesine aktarılır veya yakılır.
İkinci bir arz mekanizması ise kilit açılımlarıdır. Kilit açılımı, ekosistemin kuruluşunda bazı gruplara kilitli olarak verilen tokenlerin zamanla açılarak piyasaya sürülmesi anlamına gelir, iki farklı türü vardır.
Linear olarak adlandırılan ilk türünde toplam arz kademe kademe açılır. Örnek vermek gerekirse, 120 milyon token, yılın her ayı 10 milyon tokenin kilidinin açılması ile piyasaya sürülür. Bu sistemin temelinde fiyat mekanizmasının ani etkilenmesini engellemek vardır.
İkinci tür ise Cliff olarak nitelendirilir. Bu mekanizmada kilit anlık açılır ve tüm arz satılabilir hale gelir. Genelde fiyatlar bu duruma sert tepki verir.
Bazı sistemler bu iki türü birlikte kullanmaktadır. 120 milyonun 60 milyonunu bir anda kalanını parça parça da piyasaya sürebilir.
Arzı artıran bir diğer önemli mekanizma ise yüksek APY (Yıllık Yüzde Getiri) vaadiyle sunulan getiri ürünleridir. Bu getiriler iki şekilde sağlanır; Bazı projelerde APY’ler protokol gelirlerinin dağıtımıyla gerçekleşir, bu dağıtım türünün arz üzerinde herhangi bir etkisi yoktur.
Ancak çoğu projede yüksek APY yeni token basılarak ödenmektedir. Kullanıcı bu sistemde getiri kazandığını sanarken aslında kendi elindeki tokenin değerini eritmektedir. Emisyon talebi karşılayamaz hale gelince, token fiyatları ciddi düşüşler yaşamaktadır.
Bu mekanizmanın en trajik örneği Terra/Luna ekosistemine ait Anchor protokolüdür. Yüzde yirmi APY vaadiyle milyarlarca dolar çeken bu sistem, getiriyi yeni LUNA basarak ödüyordu. Sonuç, kırk milyar dolarlık bir çöküş oldu.
Benzer bir dinamik Play-to-Earn (Oyna Kazan) oyun tokenlerinde de görülür. Oyuncular oyun oynayarak kazandıkları tokenleri satınca arz sürekli artar. Yeni oyuncu girişi yavaşladığında talep karşılanmadığı için sistem çöker. Axie Infinity'nin SLP tokeni de bu mekanizmanın en trajik örneklerinden biridir.
Yaygın olarak kullanılan son arz mekanizması ise airdroplardır. Airdropların dört farklı türü vardır.
1 - Retroactive Airdrop
Uniswap’ın 2020’de uyguladığı bu sistem, geriye dönük kullanıcıların ödüllendirilmesiyle çalışır.
Daha önce blokzincir/platformu kullanan kullanıcıların cüzdanlarına topluluk hazinesinden token dağıtımı sağlanır. En sevilen airdrop etkinliğidir.
2 - Farming Airdrop
Genelde küçük hacimli blokzincir ekosistemlerinin kullandığı bu yöntem, genelde aktiviteyi artırmak için kullanılır.
Blokzincirde köprüden geçirme, swap yapma, likidite ekleme gibi çalışmalar ile puan kazanılır ve bu puanlar daha sonra tokene dönüştürülür. Bu sistemlerin dezavantajı, farmerların gelip bot hesaplar ile airdropları toplaması ve hızlıca satmasıdır. LayerZero airdropu ardından bu satışlar yüzünden token %40 düşmüştür.
3 - Marketing Airdrop
Yine küçük hacimli ekosistemlerin tercih ettiği bu yöntem, en değersiz airdrop türü olarak kabul edilir. Sosyal medya hesaplarını takip eden kullanıcılara token dağıtımı yapılır fakat genelde bu kullanıcılar tokenleri aldıkları gibi sattıkları için bu sistem fiyatı olumsuz etkilemektedir.
4- Staking Airdrop
Genelde Cosmos ekosisteminin kullandığı bu yöntem, staking için token kilitleyen kullanıcıları airdropla teşvik etmektedir.
Arzı Azaltan Mekanizmalar
Arzı artıran mekanizmaları dinleyince tüylerinizin ürperdiğini buradan hissedebildik. Şimdi bu arz baskısına karşı ekosistemlerin kurduğu savunmalara geçerek sizleri rahatlatma zamanı. Arzı azaltan mekanizmaların en önemlisi yakma (burning) mekanizmasıdır.
Yakma sistemi birçok şekilde kullanılsa da Ethereum da başta olmak üzere ekosistemler genelde, önceden belirlenen bir taban ücretin her işlem ücretinden kesilerek yakılması ile çalışmaktadır.
Bu sayede ağdaki işlem sayısı arttıkça arz azalır ve bu aktivite token fiyatına olumlu yansımaktadır.
Bir diğer arz azaltma mekanizması ise Buyback and Burn’dur. Toplanan protokol geliriyle piyasadan token satın alınır ve bu tokenler yakılır. Bu sistem hem arzı azaltır hem de piyasada alım dalgası oluşturur. BNB bu yöntemi her çeyrekte kullanmaktadır.
Arzı azaltan bir diğer önemli mekanizma ise halvingdir. Halving, belirli aralıklarla madencilere verilen blok ödülünün yarıya indirilmesi anlamına gelir. Bu sayede piyasaya sürülen yeni token miktarı otomatik olarak kısıtlanır ve zamanla arz artış hızı yavaşlar.
Halving mekanizmasının en temel özelliği öngörülebilir olmasıdır. Kilit açılımlarında olduğu gibi ani bir arz şoku yaratmaz; bunun yerine sistematik ve önceden bilinen bir takvimle çalışır. Bu sayede piyasa bu değişimi çoğunlukla önceden fiyatlamaya başlar.
Halving yalnızca proof-of-work (iş kanıtı) sistemlerine özgü bir mekanizma olmakla birlikte, benzer mantık farklı ekosistemlerde de uygulanabilir. Solana'nın enflasyon oranını her yıl belirli bir oranda düşürmesi de aslında bu mantığın farklı bir versiyonudur.
Yaygın kullanılan son arz azaltma mekanizması ise Penalty Burning veya diğer ismiyle Slashing olarak nitelendirilen arz azaltma mekanizması ise hatalı davranan doğrulayıcıların (validator) stake ettiği tokenlerden kesilen ceza miktarının yakılması ile çalışmaktadır.
Piyasadaki Arz Talep Dengesini Yakalamak
Elbetteki iktisadın olduğu her yerde gördüğümüz en basit kavram daha önce de bahsettiğimiz arz talep mekaniğidir.
Daha önce anlattığımız üzere blokzincir üzerinde yapılan işlemler genelde token aracılığı ile yapılır. Render blokzincirindeki bir kullanıcı videosunu renderlamak için ücret yatırır. Sistem bu ücretin büyük kısmıyla piyasadan Render alır ve yakar. Ardından video renderlaması için GPU sağlayan node operatörlerine Render basar ve dağıtır. Bu sisteme Burn-Mint Equilibrium (BME) ismi verilir. Bu sistemde hem ödeme hem kazanma aynı token üzerinden döner. Kullanım arttıkça yakma artar. Emisyon arttıkça zaten daha fazla kullanım olduğu anlamına gelir. Arz ve talep birlikte büyür, net satış baskısı oluşmaz.
Bazı blokzincirlerde ise ekosistemin büyümesi token fiyatını olumsuz etkiler. Bunun sebebi arz mekaniğinin baştan farklı kurulmasıdır.
Chainlink, blokzincir projelerinin gerçek dünya verilerine ulaşmasını sağlayan oracle altyapısıdır. Deutsche Telekom, Swisscom ve T-Systems gibi kurumların node çalıştırdığı, sektörün fiilen standardı haline gelmiş bir protokoldür.
Chainlink'te veri talep eden protokoller LINK ödemek zorunda değildir, Büyük müşterilerin önemli bir kısmı da genelde para ile hizmet almaktadır. Chainlink’in herhangi bir yakma mekanizması yoktur. Node operatörleri LINK kazanır ve bu kazandıkları LINK'i satma eğilimindedir çünkü operasyonel maliyetlerini karşılamaları gerekir. Chainlink ekosistemi büyüdükçe node operatörlerine daha çok LINK ödenir ve sonuç olarak LINK arzı artar. Bu arz baskısı karşısında da ekosistemin büyümesiyle birlikte LINK fiyatı düşmektedir.
Benzer bir hikaye Ondo Finance’ta da bulunur. Ondo Finance, tokenize gerçek dünya varlıkları alanının en hızlı büyüyen protokollerinden biridir. BlackRock, JPMorgan ve Fidelity entegrasyonları, 1,6 milyar dolarlık TVL ve Avrupa'da 500 milyon yatırımcıya erişim imkânı gibi somut başarılar söz konusudur. Fakat Ondo Finance tokenleri bir governance tokendir ve herhangi bir somut karşılığı yoktur. Ondo'nun Ecosystem Growth cüzdanında çok sayıda token kilitlidir. Her büyük unlock döneminde bu tokenlar piyasaya sürülür. Yakma mekanizması yoktur. Platform gelirleri token sahiplerine aktarılmaz. En ilginç paradoks şudur: Ondo ekosistemi büyüdükçe foundation daha fazla token dağıtmak için gerekçe bulur ve dolaşımdaki arz artar. Ekosistem büyümesinin maliyetini token sahipleri öder.
Sonuç olarak baktığımızda “X blokzincirine milyon dolarlık yatırım” haberleriyle alınan tokenlerin fiyatlarındaki baskının arkasındaki sebep budur. Bir ekosistemin büyümesi bir token fiyatını her zaman olumlu etkileyecek diye bir kaide yoktur.
Governance Token ve Memecoin Paradoksu
Genelde bir hisse senedi yatırımı yaptığınızda o şirketin büyümesinden kar payı veya değerleme almayı beklersiniz. Bu değerleme sizin hem hisse senedi fiyatını artırır hem de ekstradan pay ve temettü kazancı sağlamanıza yol açar.
Kripto para ekosistemlerinde de benzer sistemler bulunmaktadır. Utility token ismiyle de tanınan bu tokenler ile ya node veya validator olmak için sisteme token kilitleyerek staking geliri kazanır ve ağın işlemesini sağlarsınız ya da blokzincirde işlem yapmak için gas ücreti harcama amacıyla kullanırsınız.
Fakat bazı tokenler vardır ki neredeyse hiçbir somut işlevi yoktur. Memecoinler herkesin bildiği üzere tamamen topluluk ilgisi üzerine, büyük oranda spekülasyonlar ile fiyat hareketi yapan sistemlerdir. Bu tokenleri alan kullanıcıların aşağı yukarı beklentileri de bellidir. Yani kullanıcılar risklerinin farkındadır.
Governance tokenlar ise ekosistemlerinin ismini taşıdığı halde neredeyse hiçbir somut fayda sağlamayan tokenlerdir. Bu tokenler sadece topluluk oylamalarında oy hakkı tanırken zaten bu tokenlere sahip olanların büyük kısmı bu oylamalara katılmamaktadır. Governance tokenlerin büyük kısmının hazinesi oldukça doludur çünkü gelir dağıtımı yapmamaktadır. Bu yüzden token fiyatı üzerinde olası bir arz baskısı her zaman bulunmaktadır. Üstelik bu tokenlerin bir yakma programı da olmadığı için sürekli artan arz karşısında token fiyatları da erimektedir.
Goverance tokenleri tutan insanların genelde beklentisi daha önce UNI’nin yaptığı gibi bir airdrop yakalamak veya dolu hazineden bir gelir paylaşımı almak olsa da bu iki umudun sonucu da yine arz fazlalığına yol açacağı için fiyatlar üzerinde olumlu bir etkisi olması pek olası değildir.
Sonuç: Projeyi Tokeninden Ayır
İyi proje iyi token demek değildir!
Bir ekosisteme yatırım yapmadan önce önce asıl sorulması gereken soru şudur: "Bu proje büyüdükçe token sahipleri bundan nasıl etkilenir?" Cevap her zaman olumlu değildir.
Muazzam bir blokzincir teknolojisi, harika anlaşma haberleri yaparak gündemi meşgul ederken, grafikte gördüğünüz o kocaman kırmızı mumların sebebi, arz politikasının tamamen bilerek veya bilmeyerek hatalı kurulmasından dolayıdır.
Hiçbir anlamı olmayan gereksiz bir memecoinin bir haftada değerini ikiye katlamasının sebebi ise belki de inanılmaz bir token yakma kararı almasıdır.
Fiyatı oluşturan şey büyük oranda arz talep mekanizmasıdır. Talebin arzı karşılamadığı durumlarda, satıcılar alıcılardan fazla olacağı için fiyatlar düşmeye mahkumdur.
Tokenin ekosistemde ne işe yaradığı, yaklaşan kilit açılımları, yakma mekanizmasının varlığı ve protokol gelirlerinin nereye aktığı; tüm bu unsurlar haber akışının çok daha önünde değerlendirilmesi gereken sorulardır.
Blokzincir teknolojisi Dünyayı da değiştirse kötü tokenomide bedeli token sahipleri öder.
YASAL UYARI
Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak kripto varlık alım satımı veya yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir.
Bu bilgi, rapor, yorum ve tavsiyelerin tarafınızla paylaşılması, bunlara herhangi bir platformdan erişim sağlamanız veya bunları başka bir yolla edinmeniz, "Coinpara" ile aranızda bir yatırım danışmanlığı sözleşmesi kurulduğu veya böyle bir ilişkinin kurulması için tarafınıza teklif yapıldığı anlamına katiyen gelmeyecektir.
Bilgi, rapor ve yorumlarda yer alan hiçbir ifade veya değerlendirme hukuki, vergisel veya finansal danışmanlık niteliğinde değildir ve bu niteliği sahip olacak şekilde yorumlanamaz.